De oprichter van het circus zoals wij heden ten dage kennen, Philip Astley, begon met het geven van shows op een open veld in Londen. Hij merkte dat hij wel erg afhankelijk was van het weer en besloot al snel om een soort van theater voor zijn hippische kunsten te bouwen. Tot de opkomst van de circustent om reizen sneller mogelijk te maken, bouwden veel circussen dus een tijdelijk houten gebouw in een stad om voorstellingen te geven. Op goede locaties liet men ook stenen gebouwen neerzetten en in Frankrijk waren er ook steden die een stedelijk circusgebouw lieten optrekken dat circussen konden huren. Vaak kreeg zo'n gebouw ook een toneel zodat het én als circus én als theater gebruikt kon worden.

Ook in Nederland waren diverse circusgebouwen. Het enige overgebleven circusgebouw waar nog steeds met grote regelmaat circus te zien is, is het Koninklijk Theater Carré te Amsterdam. In deze rubriek besteden we ook aandacht aan buitenlandse circusgebouwen. 

De Nederlandse circusgebouwen waren:

 

Circusgebouw Olympia Palace in 1904 te Zandvoort. Ansichtkaart Circuscollectie Piet-Hein Out

Rond 1900 gebeurde er een hoop in Zandvoort. Zo werd men via de aanleg van de spoorlijn Haarlem - Zandvoort aangesloten op het spoornetwerk. Men bouwde een passage met Kurhaus en een grand hotel om de omschakeling van vissersdorp naar mondaine badplaats te maken. Men was van mening dat hierbij ook een groot circusgebouw hoorde. In 1903 was het zover, de Belgische circusonderneming en top paardentrainer Eduard Wulff opent het gloednieuwe circusgebouw aan de Dr. Johan G. Mezgerstraat met de naam 'Olympia Palace'.

Het complex bestond uit een hoofdgebouw met daarin een groots opgezette toeschouwersruimte met plaats voor circa vijftienhonderd personen. Maar het schijnt dat het gebouw niet op tijd af was. Dit en enkele andere problemen zorgde ervoor dat Wulff al na 3 weken de optredens staakte en weer naar het buitenland vertrok. Diverse Duitse circussen zouden er daarna gespeeld hebben, maar het circus genoot ook grote bekendheid omdat het de grootste entertainmentzaal van Zandvoort was en dus alle grote artiesten uit die tijd daar hun optredens gaven.

In 1909 was het gebouw omgedoopt in "Palais d'été" (zomerpaleis) en werden er ook regelmatig bioscoopfilms vertoond. 

Op donderdag 4 augustus ontdekt de directeur van het gebouw een brand en slaat groot alarm (Bron: Nieuwe Zeeuwsche Courant 5 aug. 1921 pagina 3) maar het mocht niet meer baten. Er ontstaat een enorme vlammenzee die het complete gebouw in de as legt. Zelfs in de Zandvoorste Courant van 4 april 2013 schrijft men in een artikel over het verleden van de Zandvoorste brandweer:”De grootste brand die Zandvoort ooit teisterde, was die van het ‘Palais d’Été’(gebouwd in 1903) dat stond aan het einde van de Zeestraat met aan de achterkant Monopole. In de volksmond heette het ‘Het Circus’ of ‘Circus Wulf’, naar de eigenaar van het gebouw dhr. Wulf. Het gebouw en het ernaast gelegen café ‘Het Helder’ werden totaal verwoest.”

De camera's van het Pathé journaal waren er als de kippen bij om de brandende puinhoop vast te leggen. 

 

Circus-Variété ook Circus Schouwburg Rotterdam - Foto Stadsarchief Rotterdam
Circus-Variété ook Circus Schouwburg Rotterdam - Foto: Stadsarchief Rotterdam

Circus-Variété ook Circus Schouwburg Rotterdam - Afbeelding Stadsarchief RotterdamAan de zuidzijde van het stationsplein op Stationsplein 12, ter hoogte van het huidige schoolgebouw van Codarts, stond van 1893 tot 1933 het circusgebouw Circus-Variété. Een achthoekig circus met 1.750 plaatsen. Behalve circusvoorstellingen werden er tal val evenementen in gehouden zoals rolschaatsfeesten en operette-voorstellingen. Vanaf 1897 werden er bij specialiteitenvoorstellingen ook films vertoond.

Directeur was Carl Pfläging hij zorgde er ook voor dat veel mensen het gebouw als Circus Pfläging betitelden. Hij was geen circus exploitant. In 1904 werd Pfläging opgevolgd als directeur door Sol Kinsbergen.

In 1912 werd het gebouw omgetoverd tot het Amerikaans Danspaviljoen dat in 1914 werd opgeheven en sindsdien werd de naam Circus Schouwburg gebruikt.

In 1926 werd het Circusgebouw overgenomen door de bioscoopexploitant Scala. Na een ingrijpende verbouwing heette het voortaan "Arena", een zeer toepasselijke naam. 

In 1933 brandde Arena volledig uit, zie hieronder het krantenbericht van 14 januari 1933. Het Circus-Variété was het laatste circusgebouw van Rotterdam. Hoewel er in 1944 nog plannen waren voor een circusgebouw op een onbekende locatie voor het Circus Wever is dit project nooit gerealiseerd.

Enkele van de circussen die in dit gebouw gespeeld hebben zijn:

  • Koninklijk Roemeens Circus César Sidoli
  • Circus Paul Wilke

Circus Schouwburg volledig door brand verwoest

Vanmorgen in de vroegte is de voormalige Circus Schouwburg op het Stationsplein, enige jaren geleden in Arena herdoopt, door een geweldige brand verwoest. Van het grote gebouw is slechts nog een rokende puinhoop over. 

Omstreeks half vijf hoorde de stoker van Arena, A. J. F. van Hest, die in de kelder bij de stookplaats op een divan lag te slapen, gerucht in de Schouwburgzaal. Gisteravond was de laatste voorstelling door het Rotterdams Operette Gezelschap, directie de heren Van Aerschot en Boskamp, van De Rode Spin gegeven. Na de voorstelling was men begonnen met het uitnemen van de decors, welke bij deze voorstellingen hadden gediend, waarna men de decors voor de operette Vendetta, waarvan vanmiddag de eerste voorstelling zou worden gegeven, ervoor in de plaats had gesteld. Omstreeks half vier was men daarmee gereedgekomen waarna al het personeel was ingerukt, uitgezonderd de stoker Van Hest die was achtergebleven, omdat hij om zes uur toch de vuren weer moest opstoken.

Toen de stoker Van Hest dan zoals gezegd gerucht in de schouwburgzaal hoorde en wilde gaan kijken waardoor dit werd veroorzaakt, wilde hij allereerst licht maken. In het vertrek waar hij had liggen slapen, weigerde het licht en in de daarnaast liggende garderobe eveneens. Hij opende vervolgens de deur welke naar de zaal voert, toen hem al dadelijk de rook tegemoet kwam. Toen hij in de zaal rondkeek zag hij ter hoogte van de projectiecabine achter in de zaal een vuurgloed. Onmiddellijk waarschuwde Van Hest de brandweer per telefoon, waarna hij zich naar de woning van de bedrijfsleider van Arena, de heer Helmig, die op de hoek van de Diergaardelaan en de Kruisstraat woont, spoedde. 

Verder werd de heer Broch, de directeur van Arena, gebeld, waarna beiden naar het Circusgebouw terugsnelden. Daar was inmiddels de nachtwaker P. Molkenboer aangekomen en gezamenlijk heeft men daarop nog getracht uit het brandende pand nog te redden wat er te redden was, als kantoorboeken, een schrijfmachine en verdere kantoormeubelen. De brandkast kon niet worden meegenomen, aangezien zij te zwaar was. 

Tijdens die bedrijvigheid was de brandweer verschenen. Van slangenwagen 27 werden op order van de onderbrandmeester, de heer J. van Zwet, twee stralen op de waterleiding in gereedheid gebracht en door pand 14c langs de trap naar de eerste verdieping en daar van een balcon op het vuur gericht, dat reeds een geweldige omvang had genomen.

Circus-Variété ook Circus Schouwburg Rotterdam interieur - foto Stadsarchief RotterdamOm kwart voor vijf stortte de grote koepel in, om kwart over vijf gevolgd door het grootste deel van het gebouw, een ware vonkenregen daalde op de omgeving neer en het gevaar was lang niet denkbeeldig dat ook de panden aan het Stationsplein, namelijk van de St. Jozefsgezellen Vereniging en het grote cafépand door het vuur zouden worden aangetast. Enkele stralen werden derhalve afgezonderd om deze panden nat te houden daar de zuidoostenwind het ergste deed vrezen. Een van die stralen werd op de motorladder geposteerd, die als "watertoren" dienst deed om het gebouw boven de ingang van de schouwburg nat te houden. Het tramverkeer was intussen omgelegd.

Nadat het gebouw van de St. Jozefsgezellen Vereniging was geopend werd één straal van de motorspuit door de gang van dit gebouw naar de achterzijde gevoerd, waar de spuitgasten door een rijwielbergplaats de brand van die zijde gemakkelijk konden bereiken. Tevens werden van die zijde twee stralen van slangenwagen 17 op de vuurzee gericht. De onmiddellijke ómgeving van het brandterrein werd door de hevige vorst in een ijsvloer herschapen. Het uit de slangen lekkende water en dat wat van de stralen terugkaatste bevroor onmiddellijk, zodat het af en toe een glij- en valpartij werd. Personeel van de Diergaarde bracht uitkomst door het strooien van zand, welke taak later door de Reinigingsdienst werd overgenomen.

Om zeven uur vloog het magazijn van requisieten en decors, rechts van het Café Arena gelegen, geheel in brand.

Om 7 uur 10 stortte het platte dak daarvan in en in de fel loeiende vlammen ging de gehele kostbare voorraad van decors en requisieten verloren. In de bergplaatsen bevonden zich alle decors welke eigendom van de Schouwburg waren en bovendien welke gebruikt waren en worden door het gezelschap van de heren Van Aerschot en Boskamp.

Voor de Diergaarde was het gevaar niet denkbeeldig. Immers, vlak achter de Arena bevonden zich het roofdierenhuis en het apenhuis. Ware de wind anders geweest dan hadden ten opzichte van deze twee gebouwen bijzondere maatregelen moeten worden genomen. In de woning van dr. Kuiper, de directeur van de Diergaarde, werden zoveel mogelijk dekens klaar gelegd om in geval van nood de apen te kunnen vervoeren. Het apenhuis liep namelijk nog het meest gevaar.

Voor de roofdieren, die angstig en onrustig in hun nachthokken aan de achterkant van het lawaai opschrikten en gaandeweg massageluid produceerden, was de vrees het ergst. Want als de vlammen het roofdierengebouw bereikten was er niets anders mogelijk dan de dieren dood te schieten. Men kon ze immers niet snel genoeg in losse hokken drijven en zo veilig opbergen. Gelukkig kwamen de vlammen niet zover. 

 

Circus-Variété ook Circus Schouwburg Rotterdam interieur - foto Stadsarchief Rotterdam
Interieur Circus-Variété Rotterdam ten tijde van de periode als Amerikaans Danspaviljoen
Circusgebouw Arena Amsterdam - Collectie Stadsarchief Amsterdam
Foto: Circusgebouw Arena Amsterdam 1898 - Collectie Stadsarchief Amsterdam

Advertentie uit de Amersfoortsche_Courant 26 september 1895 pagina 3Het Circusgebouw der Maatschappij “Arena” stond van 1895 tot 1900 op de hoek van de Hobbemakade en de Honthorststraat.

Het werd geopend door het Circus Albert Schumann dat er in 1895 en 1897 zou spelen. Het Circus Renz speelde in het gebouw in 1896 en 1898. 

De Nederlandsche Opera heeft ook in het gebouw opgetreden, wat blijkt uit krantenartikelen over het afgelasten van shows door een staking onder de koorleden. Toen Nederland niet meedeed aan de Olympische Spelen in Athene werd in het gebouw door een lokale atletiek vereniging een eigen Olympische Spelen georganiseerd.

Er verschenen ook krantenartikelen over financiële problemen omtrent de exploitatie en een gedwongen veiling. Deze veiling moest worden uitgesteld omdat onduidelijk was wat er geveild kon worden. De aannemer die het gebouw gebouwd had was nog niet volledig betaald. De grond was gehuurd van de gemeente, dus kon het gebouw dan wel geveild worden?

Zeker is dat het gebouw na slechts vijf jaar alweer afgebroken werd. Het is dus niet gek dat slechts weinig mensen weten dat Amsterdam een aantal jaar twee circusgebouwen binnen haar stadsgrenzen had.

 

Circus Arena Amsterdam 1895 - Collectie Gebroeders Douwes Stadsarchief Amsterdam
Circus Arena Amsterdam 1895 - Collectie Gebroeders Douwes Stadsarchief Amsterdam

Circusgebouw van Scheveningen 1904 - Ansicht uit de Circuscollectie van Piet-Hein OutNederland heeft meerdere circusgebouwen gekend. Zo stond er vroeger in Zandvoort een circusgebouw en hebben er in Amsterdam zelfs meerdere gestaan. Het enige gebouw dat af en toe nog voor circus gebruikt wordt is het Koninklijk Theater Carré.

Op 16 juli 1904 werd in Scheveningen het 'Circusgebouw' geopend. Een vaste (winter)locatie voor rondtrekkende circussen. In de beginjaren was het vooral het circus van Albert Schumann dat er voorstellingen gaf. Al eerder had Schumann zelf een eigen houten gebouw in Scheveningen neergezet en bespeeld. Hij gaf dan ook veel advies bij de bouw en was daarom de beste kandidaat om het nieuwe circus in gebruikt te nemen. Dat Schumann advies gaf was niet verwonderlijk, Schumann had ook in Amsterdam het Circus Arena laten bouwen. Door de jaren heen heeft hij circusgebouwen laten neerzetten in o.a. Berlijn, Wenen, Oslo, Stockholm, Kopenhagen en Frankfurt am Main. Op 4 september 1903 werd begonnen met de bouw van het gebouw ontworpen door architect W.B. Liefland (1857-1919). Tot de zomer van 1913 zou Schumann elke zomer in Scheveningen shows geven.

Circus Carl Hagenbeck in Scheveningen - Poster Circuscollectie Piet-Hein OutZestig jaar lang keken bezoekers op Scheveningen naar circusvoorstellingen en het uiterlijk van het gebouw veranderde niet. Waar in andere gebouwen vooral ’s winters gespeeld werd, was Scheveningen met de vele zomerse badgasten een prima locatie om in de zomer te spelen. Dan waren de toeristen er die op vakantie graag vermaakt wilden worden. Circussen als Hagenbeck kwamen sporadisch langs, maar vooral het Circus Strassburger in de zomermaanden werd een echte traditie.

Maar begin jaren ’60 was Strassburger gestopt en dreigde het Circusgebouw te worden gesloopt. Toen het gebouw voor Kunst en Wetenschap in Den Haag op 18 december 1964 volledig afbrandde, werd besloten het Circusgebouw te verbouwen tot Circustheater. Het prachtige voorgebouw wordt hierbij compleet verwijderd. Alleen de koepel blijft staan, er wordt een toneeltoren gebouwd en oude tribunes worden afgebroken en vervangen door nieuwe.

25 jaar lang worden in dit theater voorstellingen gegeven, maar het werd steed moeilijker een rendabele exploitatie te te maken. Experimenten van Martin Hanson en Charly Ross om in de zomermaanden met het circus Ross-Hanson te spelen waren geen succes.

Eind jaren '80 werd het Circustheater wederom met sluiting bedreigd, maar in 1991 nam Joop van den Ende met twee partners het theater over voor het symbolische bedrag van één gulden. Sinds de verbouwing van Van den Ende heeft er onder de Scheveningse koepel helaas geen circus meer gespeeld.

Over ons

Deze site is een initiatief tot de promotie van de Nederlandse Circuscultuur van Piet-Hein Out's Outstanding-Productions.Com.