een legerofficier te paard in het Engelse leger die de eerste circusdirecteur ooit zou worden. Zijn naam was Philip Astley. Hij wordt gezien als de eerste die het presenteren van kunststukken te paard combineerde met clownerie, koorddansen en acrobatiek. Kortom, zonder het zelf te weten had hij het circus uitgevonden!

Sommige wijsneuzen (historici) zeggen dat het circus er al was in de tijd van de Romeinen. Wie echter de oude documenten goed bestudeert moet toegeven dat dat wat de Romeinen circus noemden toch bijzonder weinig lijkt op wat we tegenwoordig circus noemen. 

Wel waren er sinds de oudheid al clowns, (exotische) dierendressuur en acrobaten. Deze traden echter altijd alleen op en nooit samen. Philip Astley was de eerste die deze acts samen liet optreden. Gezien de opleiding en opvoeding van Astley is het ook onwaarschijnlijk dat hij van het bestaan van het Romeinse circus af wist en daar zijn idee op gebaseerd heeft. Astley gebruikte zelfs het woord circus nooit.

Astley’s grootste concurrent Charles Huges was het die het woord circus voor het eerst gebruikte in 1872 toen hij een vergelijkbare show als die van Astley’s bracht in zijn “Royal Circus” in St. Georges Field, slechts enkele honderden meters van waar Astley ooit begonnen was.

De branden die plaatsvonden hadden weinig effect op Philip Astley. Hij stak met zijn show het kanaal over. In 1774 is hij voor het eerst in Parijs en viert triomfen. Twee jaar later laat hij een amphitheater bouwen aan de Faubourg du Temple. Dit zou na zijn vertrek overgenomen worden door de familie Franconi. Nazaten van deze familie zijn nog steeds in het circus actief!

In 1787 heeft Astley ook in Dublin een amphitheater laten bouwen en show gegeven, maar hij blijft reislustig. Hij trekt nog datzelfde jaar oostwaarts tot en met Belgrado om shows te geven met tussenstops en shows in o.a. Brussel en Wenen.

Zijn rivaal Charles Hughes zat ook niet stil en introduceerde het circus in Rusland. Een leerling van Hughes , John Bill Rickets, bracht het circus in 1793 naar de Verenigde Staten. In die tijd had het circus nog geen tent, maar in iedere plaats werd een “houten” theater gebouwd om shows in te geven. Boswell en Fillis brachten het circus naar Zuid-Afrika, Frank Brown naar Latijns-Amerika en Harmston naar het Verre Oosten waar men tot die tijd enkel acrobatische groepen kende. Langzaam maar zeker veroverde het circus de wereld.

Vertaling van een tekst uit “Mogg's New Picture of London and Visitor's Guide to it Sights” (1844)

Astley's Amphitheatre, nabij Westminster Bridge, was voor het eerst opgericht door wijlen Philip Astley in 1767, en was een openluchtvoorstelling op een stuk land. In 1780, is het omgetoverd in een overdekt amphitheater, met loges, een galerij en piste. Het is twee keer verwoest door brand; in augustus 1794, en in september 1803; het is herbouwd en ongeveer zes maanden later in april 1804 voor het eerst heropend. Een derde brand, met fatale gevolgen, heeft plaatsgevonden op 8 juni 1841 en het hele theater is verwoest. De vreselijke schok die de toenmalige eigenaar Ducrow kreeg van deze vuurzee die de dood van een van zijn oudste medewerkers met zich meebracht en het verlies betekende van zijn complete theater eigendom brachten hem in een toestand van gekte die hij nooit meer te boven kwam en uiteindelijk stierf hij op 27 januari 1842. Een elegant theater, op vergrote schaal en met nog meer pracht en praal, decoraties van karmozijn en goud, is gebouwd door de heer Batty, een gevierd paardenkunstenaar.

Leuke Weetjes over Astley’s Amphitheater

In haar roman Emma (1815) noemt schrijfster Jane Austen een bezoek aan Astley's de reden voor het tot stand komen van de verzoening en de verloving van Robert Martin en Harriet Smith.

Charles Dickens schreef een kort verhaal getiteld “Astley’s” over het amphitheater in zijn boek “Sketches by Boz” (1836). Hij beschrijft een avond in het theater in hoofdstuk 39 van “The Old Curiosity Shop” en er wordt ook naar het circus verwezen in “Hard Times” (Boek 3, Hoofdstuk 7).

Pablo Fanque, de negroïde circus paardrijder en circus directeur, het meest bekend voor zijn vermelding in het Beatles lied "Being for the Benefit of Mr. Kite!" op het album Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, maakte zijn debuut in Astley’s in 1847. 

 

Aan het einde van de 18e eeuw komt het circus voor het eerst naar Nederland. Het maakte deel uit van de attracties op de kermis. De eerste paardenspellen die ons land bereisden op de kermis waren die van Lion Kinsbergen en Peter Magito. Magito was een bejaarde koorddanser die zelfs op schaatsen over het koord liep, hij reisde samen met een groep Amerikaanse paardrijders. De komst van Franconi vanuit Parijs in 1801 beïnvloedde de circuskunst in Nederland enorm. 

Magito kan gezien worden als de eerste Nederlandse circusdirecteur. Op hoge leeftijd reisde hij in 1786 al door ons land. Door de samenstelling van zijn programma in 1796 met kunstrijders en acrobaten weten we zeker dat het een vroege circusshow betrof. Magito was toen al dik in de tachtig en het was dus niet verwonderlijk dat in 1798 Lion Kinsbergen zijn tent en materiaal heeft overgenomen. Zie ook: Circus Kinsbergen

Tussen 1790 en 1845 reisden in Nederland de ondernemingen van Lion Kinsbergen, François Blondin, Jean-Baptiste Loisset en de familie Blanus. Zij reisden met houten theatertjes mee met de kermis, vaak met een klokgevel en een balustrade waarop het publiek een voorproefje werd gegeven van hetgeen hen binnen te wachten stond.

De paardenspellen waren enkel op de kermis te zien. Dit bleef zo tot in de laatste decennia van de 19e eeuw toen de kermis werd afgeschaft. Reden hiervoor was de opvatting dat “het volk” opgevoed diende te worden met verantwoord vermaak. De kermis viel hier niet onder.

Het resulteerde erin dat er circusgebouwen verrezen. Veelal tijdelijke houten constructies en ook transportable circusgebouwen, de kiosken. Hierin is het dak een frame van hout en rondom staan houten schotten. Over het frame werd zeildoek als dak gespannen. Andere circussen gingen als snel over op circustenten die compleet van zeildoek waren en sneller en gemakkelijker op te bouwen waren.

De shows van het circus in de 19e eeuw bestonden vooral uit paardennummers. De komedie werd zelfs veelal te paard gepresenteerd. De acrobaten traden wel gewoon op de grond, maar zijn qua kwaliteit helemaal niet te vergelijken met de huidige acrobaten. Men deed van alles wat. Pas later zouden er binnen de acrobatiek specialisaties ontstaat zoals handstand acrobatiek, kracht acrobatiek, cascadeurs, ballopen, ikarische spelen. De opkomst van het Variété in de tweede helft van de 19e-eeuw was vooral verantwoordelijk voor het ontstaan van deze onderverdelingen.

Naast de clownerie, acrobaten en paardenacts werden er ook pantomimes gepresenteerd. Dit waren een soort van toneelstukken waarin ook de dieren meewerkten. Vaak gebaseerd op romantische of mytologische verhalen, sprookjes of Oosterse fantasie werelden.

De eerste wereldoorlog was een ramp voor veel circussen. De artiesten moesten in het leger, paarden werden door het leger in beslag genomen om mee te vechten en kanonnen te trekken, net als olifanten. Roofdieren en zebra’s verhongerden veelal, want de inflatie maakte het voer voor de dieren praktisch onbetaalbaar.

Veel kleine circussen in ons land bloeiden juist helemaal op. Veel concurrentie van andere vormen van entertainment was weggevallen. De grote circussen met buitenlandse artiesten hadden geen programma meer, maar de familiecircussen hadden nog steeds voldoende om te laten zien en reizen “gewoon” door.

Een lijst van niet meer bestaande Nederlandse circussen.

  • Circus Aladdin
  • Circus Alberto Althoff
  • Circus Arena 1895-1900
  • Circus Bassie & Adriaan
  • Circus Carpani
  • Circus Carré
  • Circus Charivari
  • Circus Franklin
  • Circus Hoepla
  • Circus Holiday
  • Circus Jos Mullens
  • Circus Kinsbergen
  • Circus Lijfering
  • Circus Mariska
  • Circus Mikkenie
  • Circus Mini
  • Circus Mullens
  • Circus Piste
  • Circus Renz
  • Circus Rigolo
  • Circus Roberti
  • Circus Royal
  • Circus Salto Mortale
  • Circus Strassburger
  • Circus Toni Boltini
  • Circus Toscanini
  • Circus Van Bever
  • Circus-Variété Rotterdam
  • Circus Wollschläger
  • Circusgebouw Scheveningen
  • Herman Blanus
  • Jean-Baptiste Loisset
  • Mozus Blanus
  • Olympia Circus Theater
  • Staatscircus van Boekarest
  • Staatscircus van Moskou

Over ons

Deze site is een initiatief tot de promotie van de Nederlandse Circuscultuur van Piet-Hein Out's Outstanding-Productions.Com.